The Lord is my shepherd; I shall not want
My writing with Jesus Christ
Prof. zw. dr hab. Eugeniusz Sakowicz
Kierownik Katedry Pedagogiki Kultury i Edukacji Międzykulturowej
Wydział Nauk Pedagogicznych UKSW w Warszawie
(były kierownik Sekcji Religiologii i Katedry Teologii Religii
Wydział Teologicznym UKSW)
Dorobek naukowy, w tym rozprawa habilitacyjna Kandydata do stopnia doktora habilitowanego, Ks. dra Józefa Niesyto sytuuje się bardzo wyraźnie zarówno w nurcie zagadnień teologii fundamentalnej (tradycyjny „Traktat o religii”), jak i misjologii, a także etnologii religii. Ks. J. Niesyto w książce habilitacyjnej podjął oryginalny i tym samym niezmiernie interesujący temat. Dzieło napisane zostało przez praktyka – wieloletniego misjonarza na Madagaskarze. W tej, jak i innych publikacjach Ks. J. Niesyto teoria spotkała się z pragmatyką. Fakt ten podkreśla walor Jego naukowej pracy. Co więcej, dzieła naszego Autora opublikowane zostały nie tylko w języku polskim, ale też w języku francuskim i malgaskim. Dzięki temu nie tylko nasz Autor – Polak, znany jest w kręgu badaczy Madagaskaru piszących w obcych językach, ale rozsławia „dobre imię” nauki polskiej w innych kręgach naukowych, niż krąg polski. Dzieła Ks. dra J. Niesyto są w zbiorach Bibliotek Madagaskaru, Francji, Kanady. Niewielu polskich teologów, czy też religioznawców, bądź etnologów może tym się poszczycić.
Ks. dr Józef Niesyto (ur. w 1955 r.) jest prezbiterem Diecezji Sault Ste. Marie w Kanadzie. Do 2005 r. był członkiem Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Droga naukowa Habilitanta jest oryginalna, jedyna w swoim rodzaju. Konstruktor maszyn górniczych, ukończył w 1985 r. studia filozoficzne i teologiczne w Wyższym Seminarium Duchownym Oblatów Maryi Niepokalanej w Obrze (afiliowanym do Papieskiego Instytutu Teologicznego w Poznaniu, ze stopniem zawodowym magistra misjologii). W 1987 r. podjął pracę misyjną na Madagaskarze, na początku w plemieniu Betsimisaraka u Wschodnich Wybrzeży Oceanu Indyjskiego. W dalszej kolejności pełnił szereg funkcji w strukturach kościelnych i zakonnych w Ambinanindrano oraz w Toamasina. Po blisko dziesięciu latach pracy misyjnej na Madagaskarze (1996 r.) udał się do Kanady, gdzie zaangażował się w pracę duszpasterską w Mississaga.
Ubogacony doświadczeniem działalności misyjnej odbył – w indywidualnym toku – studia licencjackie w Instytucie Teologii Fundamentalnej w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, które ukończył w 1998 r. Jako magister teologii i licencjat z zakresu teologii fundamentalnej udał się ponownie na Madagaskar w celu zebrania materiałów do dysertacji doktorskiej. W latach 1998-2000 Ks. mgr lic. J. Niesyto przebywając w Kandzie poświęcił się całkowicie indywidualnej pracy naukowej. W latach 2000-2005 był proboszczem polskiej parafii pw. św. Andrzeja Boboli i parafii francuskiej Ste Marie du Sault w Sault Ste. Marie, w prowincji Ontario. Przez cały czas Ks. J. Niesyto utrzymywał kontakty z teologicznym środowiskiem naukowym w Polsce. Po ukończeniu w 2005 r. studiów doktoranckich na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, uzyskał stopień doktora nauk teologicznych. Dysertację doktorską pt. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe w plemieniu Betsimisaraka na Madagaskarze, napisał pod kierunkiem (wówczas) Ks. dra hab. Jana Perszona (dziś profesora tytularnego nauk teologicznych; doskonałego znawcy kultury ludowej, w tym obrzędów pogrzebowych, nie tylko Kaszubów, ale też i innych społeczności i ludów, nadto znawcę etnologii religii oraz znaczącego w Polsce teologa fundamentalnego). Od 2005 r. Ks. dr J. Niesyto jest aktualnie proboszczem parafii francuskiej L’Annonciation w Sudbury.
Powyższy krótki szkic biografii naukowej wskazuje na Osobę bardzo pracowitą, umiejętnie godzącą szereg obowiązków duszpasterskich z pasją poznawczą i w ogóle pracą naukowo-badawczą. Habilitant stanowi przykład i wzór osoby umiejącej twórczo łączyć teorię z pragmatyką, co w dzisiejszym uprawianiu wiedzy jest niezmiernie ważne. Co więcej, jego dzieła mają charakter zarówno teologiczny, jak i interdyscyplinarny, na co zwrócę uwagę niżej.
W twórczości naukowej Ks. dra Józefa Niesyto wyróżnić można następujące kierunki (nurty) badawcze:
Wyróżniającym się kierunkiem badań naukowych Ks. dra J. Niesyto jest problematyka misyjna. Wieloletni pobyt na Madagaskarze, a właściwie – „wejście” w życie społeczeństwa malgaskiego (niemal „stanie się” Malgaszem dla Malgaszy) wygenerowało problematykę badawczą. Centrum zainteresowania Habilitanta stała się kultura duchowa mieszkańców Madagaskaru. Na pewno wpływ na fascynację miejscową kulturą miało nauczanie Kościoła na temat inkukulturacji. Kościół katolicki wychodzi dziś z wielkim zainteresowaniem ku innym niż chrześcijańska kultura, by chronić to i ocalać, co w niej jest cenne oraz by z większym zrozumieniem i empatią głosić Ewangelię tym kulturom. Z pewnością też fascynacja doktryną chrystianizmu w zestawieniu z ludową pobożnością miała wielki wpływ na kształt myśli misjologicznej i w ogóle teologicznej Habilitanta.
Ks. J. Niesyto w książce pt. W kraju Betsimisaraka (Ontario, Canada 2005) przedstawił zarys historii misji na Madagaskarze. Skoncentrował się na opisie ewangelizacji wschodniego wybrzeża wyspy. Notabene – w tym regionie działalność misyjną podjęli w 1979 r. polscy Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. Ewangelizacja zawsze prowadzona jest w szerokim kontekście: geograficznym, kulturowym, etnologicznym, etnograficznym, oraz – najogólniej mówiąc – duchowym. Autor ksiązki zaprezentował na początku swojej analizy tradycyjne wierzenia plemienne. W dalszej części wskazanego szkicu historycznego misji odnotował utworzenie w 1643 r. Prefektury Apostolskiej Madagaskaru, będącej zalążkiem przyszłych struktur instytucjonalnych Kościoła katolickiego na Madagaskarze. Autor omówił pracę francuskich Misjonarzy Lazarystów, pracujących na wyspie od 1648 r. Podkreślił znaczenie wydanego w 1657 r. w Paryżu pierwszego francusko-malgaskiego katechizmu. W historii ewangelizacji Madagaskaru wyróżnił trzy okresy: 1) Odrodzenie się misji katolickich po okresie prześladowań; 2) Rozwój działalności misyjnej w okresie kolonialnym; 3) Sytuację Kościoła katolickiego w niepodległej republice. W dalszej części książki W kraju Betsimisaraka bliżej przedstawił prekursorów misji na Madagaskarze, którymi byli m.in. jezuici. Przybliżone zostały też prace norbertanów oraz jezuitów. Wreszcie ostatnia część książki traktuje o posoborowym dziele misyjnym na Madagaskarze. Nieobszerna książka stanowi cenny przyczynek do opisania dziejów misji na Madagaskarze. Książka powstała w oparciu o wieloletnie badania terenowe prowadzone prze autora na terenie diecezji Toamasina, której terytorium obejmuje obszary zamieszkałe przez plemię Betsimisaraka u wschodnich wybrzeży Oceanu Indyjskiego..
W książce Żyć dla innych i pośród innych (Ontario Canada 2006) Ks. J. Niesyto ukazuje działalność misyjną prowadzoną od 1979 r. w południowej części diecezji Toamasina przez polskich Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. W 1976 r. założona została Delegatura Apostolska na Madagaskarze, która następnie powierzona została polskim oblatom. Polscy misjonarze przejęli po monfortanach stacje misyjne w Ambinanindrano i Marolambo, położone w południowej części diecezji Toamasina oraz parafie w innych częściach wyspy, prowadzone wcześniej przez Misjonarzy Ducha Świętego. Autor omówił rozwój misji oblackich w diecezji Toamasina, charakteryzujący się dużym dynamizmem. Ks. J. Niesyto zauważył też prace malgaskich zgromadzeń zakonnych żeńskich, w tym zgromadzeń współpracujących z polskimi oblatami.
Autor w prezentowanej książce przedstawił rodzimy charakter Kościoła na Madagaskarze i niesioną pomoc w jego rozwoju. Oryginalną częścią książki jest opis metod pracy misjonarzy oblackich. W pracy misyjnej szli oni śladem swoich poprzedników. Potrafili – jak przekonuje Ks. J. Niesyto – łączyć głoszenia Słowa Bożego i posługę sakramentalną z posługą miłości. Prowadzili nadto systematyczną katechezę. Promowali laikat poprzez włączenie go do współpracy w głoszeniu Ewangelii. Otaczali też duszpasterską troską dzieci i młodzież. Omawiając zaangażowanie świeckich na polu ewangelizacyjnym nasz Autor zwrócił uwagę m.in. na prace rodzimych katechetów, ruchy i organizacje apostolskie, a także rolę środków audiowizualnych w pracy duszpasterskiej. Autor skoncentrował się nadto na tzw. budzeniu miejscowych powołań kapłańskich i zakonnych, co było priorytetem w misyjny zaangażowaniu polskich oblatów. Ks. J. Niesyto podkreślił też znaczenie podstawowych wspólnot chrześcijańskich jako istotnych grup w parafiach, nie tylko ewangelizowanych, ale nade wszystko ewangelizujących siebie i innych. Omówił też inkulturację w kontekście malgaskim. Naświetlił „Pomoc w rozwoju miejscowemu społeczeństwu” (to tytuł ostatniego rozdziału książki). Zaprezentował działalność charytatywną oraz oświatową prowadzoną przez polskich oblatów. W niewielkiej objętościowo książce, językiem leksykograficznym, w sposób systematyczny przedstawił Ks. J. Niesyto działalność ewangelizacyjną ad gentes na Madagaskarze, prowadzoną przez oblatów. Praca powstała w oparciu o metodę historyczno-opisową oraz analityczno-systematyczną. Autor odwoływał się do zasobów archiwalnych diecezji Toamasina, miejscowych kronik misji, informacji z ksiąg parafialnych oraz innych materiałów mających status „rękopisów”.
Zaprezentowanie tematu – poruszonego w powyższych książkach – w osobnych artykułach dałoby przynajmniej kilka obszernych objętościowo tekstów naukowych i popularnonaukowych. Trzeba w tym miejscu podkreślić również chronologiczne „pierwszeństwo” publikacji Ks. J. Niesyto z zakresu historii misji na Madagaskarze. Kilka miesięcy temu ukazała się drukiem książka pt. Kształtowanie się podstawowych tekstów wiary w języku malgaskim (Warszawa 2013), w której Autor – Wojciech Kluj OMI ukazał m.in. historię Madagaskaru jako tło procesu formowania się tekstów wiary w rodzimym języku. Ks. W. Kluj zaledwie napomknął dzieje misji Kościoła na Madagaskarze.
Wyraźnym – wiodącym kierunkiem badań naukowych Ks. dra J. Niesyto jest antropologia śmierci, wpisująca się w szerszy nurt badawczy – tanatologię. Wskazać tu należy na dzieło pt. Antropologiczne i teologiczne podstawy koncepcji spraw ostatecznych w plemieniu Betsimisaraka (Ontario, Canada 2007). Autor rozwinął w tej książce tezy z dysertacji doktorskiej. Zagadnienia antropologiczne i teologiczne naświetlone zostały przez pryzmat wierzeń eschatologicznych plemienia Betsimisaraka. Książka powstała w oparciu o badania terenowe przeprowadzone w latach 1993-1995. Badania te prowadzone były w 73 miejscowościach położonych na Madagaskarze u wschodnich wybrzeży Oceanu Indyjskiego. Autor naszkicował różne aspekty tradycyjnych wierzeń eschatologicznych. Omówił pojęcia: Boga-Zanahary, Przodków, Czcigodnych Ra. Nadto opisał rodzinę, sferę duchową i cielesną człowieka, życie po śmierci, jak również rozumienie nagrody i kary po śmierci. Zauważył powszechnie praktykowane w plemieniu rytuały – seanse demoniczne Tromba, które stoją w opozycji do doktryny chrześcijańskiej.
W kolejnym opracowaniu z zakresu antropologii śmierci pt. Spojrzenie przez pryzmat chrześcijaństwa na ekshumację i ofiarę z Zebu w plemieniu Betsimisaraka na Madagaskarze (Ontario, Canada 2008) skoncentrował się na osobliwej – z punktu widzenia kultury Zachodu (i w ogóle chrześcijaństwa) ofierze i obrzędach. Prezentując tradycyjną ceremonię ekshumacji i składanie sakralnej ofiary z Zebu pytał Autor o możliwość inkulturacji chrześcijaństwa w kontekście tych fenomenów kulturowych. Dzieło powstało w oparciu o wywiady przeprowadzone przez Autora w latach 1993-1995 w czasie etnograficznych badań terenowych.
Tradycyjne wierzenia i rytuały funeralne plemienia Betsimisaraka a tradycja chrześcijańska (Ontario, Canada 2010) to książka będąca rozwinięciem wcześniejszych badań. Autor omówił w niej wierzenia eschatologiczne oraz rytuały funeralne u Betsimisaraka. Skoncentrował się na chronologii poszczególnych etapów pogrzebu. W kontekście tych finalnych wydarzeń Autor „całościowo” spojrzał na społeczność Betsimisaraka. Można rzec, że odkrył motywację zachowań poszczególnych jej członków w obliczu śmierci. Książka powstała również w oparciu o badania terenowych prowadzonych w latach 1993-1995. Autor celnie ujął zależność między koncepcją człowieka (antropologia) i koncepcją Boga (teologia), a społecznie celebrowanym sposobem przeżywania śmierci i uroczystości pogrzebowych.
W książce Malgaskie misterium śmierci w plemieniu Betsimisaraka w świetle tradycji chrześcijańskiej (Ontario, Canada 2011) Autor porównał malgaskie i chrześcijańskie „przygotowanie do śmierci”. Zainteresował się „rdzeniem” tematu – „powrotem śmierci” do świadomości społecznej. „Wykluczeniu” śmierci ze świadomości społecznej współczesnych kultur konsumpcyjnych (skoncentrowanych na doczesności) przeciwstawia się antropologia śmierci, zwana też antropotanatologią. Nauka ta ukazuje śmierć jako istotną część ludzkiego, a nie jako rzeczywistość, która ma wszystkich wokoło „straszyć”. Mając to na uwadze, w książce zaprezentowano tradycyjny proces przygotowania do śmierci u Betsimisiraka. Autor uczynił to w świetle katolickiej koncepcji „dobrego umierania” (sięgającej XIX w.). Gotowość na śmierć i życie w nadziei na osiągniecie życia wiecznego była – wg katolicyzmu – cechą charakterystyczną owego przygotowywania się. Fakt ten jest wyzwaniem dla chrześcijańskiej inkulturacji (w jej sferze doktrynalnej). Zapewne „wskrzeszenie” bractw dobrej śmierci, tak prężnie „kiedyś” działających w parafiach katolickich, byłoby wielką proklamacją życia. Taką proklamacją są obrzędy tubylcze u Malgaszy.
W książce Groby malgaskie (Ontario, Canada 2012) autor przedstawia historyczny rozwój budowy grobów nie tylko w plemieniu Betsimisaraka, ale również w innych częściach Madagaskaru. Autor ustalił, iż na badanym przez siebie terenie została zachowana tradycyjna ciągłość w konstrukcji grobów. Opisał miejsce grobu w kulturze malgaskiej oraz usystematyzował je w porządku chronologicznym. Przybliżył czynności przygotowawcze do budowy grobu oraz ich „konstruowanie”. Zauważył, iż motywem, który skłania Malgaszy do budowania grobów kolektywnych, jest wiara w kontynuację życia po śmierci, mającego również wymiar społeczny. Wierzenia Malgaszy związane z „konstruowaniem” grobów kolektywnych w bardzo ograniczonym jednak stopniu „korespondują” z wiarą chrześcijańską Chrześcijaństwo przez wieki podkreślało eschatologię jednostkową. W konsekwencji tego wypracowało odmienną koncepcją miejsca grzebalnego.
Sumując stwierdzić należy, iż temat tanatologii w ogóle, a antropologii śmierci w szczególności, jest nurtem naukowym, któremu Ks. J. Niesyto wierny jest od wielu lat. Zauważyć należy, iż książki autorstwa Habilitanta powstają w oparciu o silny fundament metodologiczny. Trzeba ten fakt wyakcentować, tym bardziej teraz, kiedy metodologia jest często zapoznawana w procesie badawczym. Ów proces, bez podstaw metodologicznych jest tylko i wyłącznie „zapisem” fantazji. Autor posługuje się odpowiednimi narzędziami badawczymi. Zna metody, na których opiera badania. Wie, co jest ich przedmiotem. Dochodzi do celnych wniosków. Widzi bardzo wyraźnie kolejne obszary naukowe, które należałoby „zagospodarować”. Uwaga ta dotyczy też innych punktów mojej oceny i recenzji „owoców” pracy naukowej Ks. dra J. Niesyto. Podkreślić też należy w tym miejscu wzbogacenie wszystkich tekstów mapami oraz zdjęciami „z terenu”.
Reprezentatywnym dziełem w tym kierunku badań jest książka Fivavahan’ny Oblat, Velomy ny Fanahinao (Madagasikara 1995). Ks. J. Niesyto zredagował i wydał ten pierwszy w języku malgaskim modlitewnik Misjonarzy Oblatów, co jest wydarzeniem historycznym. Modlitewnik miał służyć (i wciąż służy) malgaskim kandydatom do życia zakonnego i kapłańskiego. W pierwszej części modlitewnika Autor zamieścił: modlitwy poranne, południowe, wieczorne oraz modlitwy: w intencjach Kościoła, zgromadzenia, powołań, zmarłych, które są odmawiane wspólnotowo. Druga część prezentuje celebrację obowiązujących w Zgromadzeniu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej świąt, wspomnień liturgicznych i uroczystości uwzględnionych w kalendarzu oblackim. W trzeciej części omówił ceremonie, przewidziane przez Konstytucję i Reguły Zgromadzenia. Czwarta część zawiera tradycyjne modlitwy Kościoła (różne litanie oraz nabożeństwo Drogi krzyżowej, a także pieśni kościelne).
W tym nurcie badawczym plasują się kolejne pozycje książkowe: Méditations en cours de route (Ontario, Canada 2009); Au large avec confiance (Ontario, Canada 2009). W dziełach tych Ks. J. Niesyto udzielił odpowiedzi na pytania wiernych uczestniczących w spotkaniach i konferencjach na temat duchowości chrześcijańskiej, które organizowane były przezeń w latach 2005-2009, w miastach Sault Ste. Marie i Sudbury, w prowincji Ontario w Kanadzie.
Autor opublikował też dzieło Dieu au dortoir du couple (Ontario, Canada 2011) podejmujace temat obecności Boga w życiu małżonków (dosłowne tłumaczenie tytułu dziela jest „prowokacyjne” – „Bóg obecny w sypialni małżonków”). Biskupi kandyjscy w 1968 r. nie przyjęli nauczania papieża Pawła VI przedstawionego w Encyklice Humane Vitae. Autor po latach „milczenia” Kościoła kandyjskiego na powyższy „temat” podjął go niemal z odwagą misjonarza. W książce zarysował nową wizję rozumienia małżeństwa. Wskazał na różnoraką obecność Boga w życiu małżonków. Powołani są oni do nieustannego trudu budowania jedności małżeńskiej, co prowadzi do wzmocnienia miłości między małżonkami. Autor ukazał następnie małżeństwo w świetle filozofii antycznej. Podkreślił oddziaływanie niechrześcijańskich wizji małżeństwa na obraz tego sakramentu w Kościele. Zaprezentował drogę do osiągnięcia świętości małżeńskiej dziś. Podjął m.in. tematy: milczenia wokół świętości małżeństwa, tradycyjnego modelu świętości, uświęcenia we dwoje, modlitwy i seksualności w małżeństwie, zachęty do świętości małżeńskiej. W końcu skoncentrował się na teologii ciała (opracowanej przez Jana Pawła II), która jest wielkim „zaproszeniem” do przeżywania i odkrywania przez małżonków prawdy, że na drodze miłości małżeńskiej można się zbliżyć do Boga.
W tym nurcie badawczym sytuuje się tekst L’Évolution du mariage dans la pensée de l’Église, Le mariage au Moyen Âge: „Teologia i Człowiek. Półrocznik Wydziału Teologicznego UMK” 18(2011), s. 153-174. Autor stwierdził, iż kryzys małżeństwa może zostać wykorzystany jako szansa oczyszczenia współczesnej wizji tej „instytucji” z obciążających ją kulturowych naleciałości epok poprzednich (kiedy traktowano małżeństwo jako legalizację współżycia seksualnego oraz „miejsce” podtrzymywania gatunku ludzkiego; pomijano natomiast znaczenie więź miłości i szczęścia osób „tworzących” związek małżeński).
Działalność misyjna bez silnej podbudowy duchowej, czyli bez zdrowej, odpowiedzialnej duchowości, byłaby tylko i wyłącznie niezdrowym, nieodpowiedzialnym aktywizmem. Publikacje z zakresu duchowości chrześcijańskiej, której Autorem jest Ks. J. Niesyto akcentują komplementarność „zakładania Kościoła”, „głoszenia Ewangelii” i życia jako świadkowie Jezusa Chrystusa. Dotyczy to nie tylko Madagaskaru i działalności sensu stricte misyjnej – ad gentes, ale też życia zgodnie z duchem Chrystusa w małżeństwie i rodzinie. Ks. J. Niesyto, mając wielkie doświadczenie w badaniu tematu śmierci, „przechodzi” obecnie na nowy obszar badawczy, którym jest duchowość małżeńska. Spojrzenie na życie małżeńskie z perspektywy fenomenu śmierci, i to reflektowanej w całkowicie odmiennym od „zachodniego” kontekście kulturowym, dało początek dziełom twórczym, a nie tylko sprawozdawczym, jak to bywa dziś często przy prezentacji tematu małżeństwa i rodziny.
Ks. J. Niesyto jest autorem tzw. pomocy duszpasterskich dla misjonarzy i personelu misyjnego. Zainteresowany był – w czasie pobytu na Madagaskarze opracowywaniem podręcznikami katechistów – świeckich liderów odpowiedzialnych za religijną formacją wiernych. Widział też niezmiernie pilną potrzebę wydania publikacji homiletycznych w języku malgaskim. Miały one na celu służyć pomocą misjonarzom europejskim do sprawowania liturgii na początku ich pracy na Madagaskarze. Ks. J. Niesyto opracował w latach 1989-1997 medytacje homiletyczne na poszczególne dni tygodnia roku liturgicznego.
Pozycjami sytuującymi się w tym nurcie badań są trzy dzieła współautorskie J. Niesyto (z R. Solange): Tenin’ny Fiainana, Fivoasana ny Vaovao Mahafaly. Fiaviana – Noely – Karemy – Paka, t. 1 (Antananarivo 2002); Tenin’ny Fiainana, Fivoasana ny Vaovao Mahafaly andavanandro, Herinandro tsotra 1-17, t. 2 (Antananarivo 2002); Tenin’ny Fiainana, Fivoasana ny Vaovao Mahafaly andavanandro, Herinandro tsotra faha - 18-34, t. 3, (Antanarivo 2004). W tym miejscu podkreślam, iż książki te wydane zostały przez jedno z najbardziej prestiżowych na świecie wydawnictw katolickich, prowadzonych przez Zgromadzenie Zakonne Paulistów i Paulistek (na Madagaskarze – Edisiona Md Paoly).
Ks. J. Niesyto z racji na kompetencje z zakresu homiletyki i homiletyczne prace edytorskie na trwałe wpisał się w dzieje teologii (i duszpasterstwa) na Madagaskarze. W wydaniu dziel współpracował z malgaskimi zgromadzeniami zakonnymi: Filles de St- Paul i Frères Bénédictins, które to zgromadzenia « reprezentowała » Siostra R. Solange FSP. Ona jest też współautrką homilii – jak wyżej wskazano. Medytacje te nie tylko stanowiły cenny materiał homiletyczny, ale stały się też „dodatkiem” do brewiarza w języku malgaskim, odmawianego przez zakony i zgromadzenia zakonne.
Wskazany kierunek badań, chociaż nie zaprezentowany przeze mnie obszernie, jest niezmiernie ważny. Dzieła z zakresu homiletyki świadczą o wyjątkowych kompetencjach „lingwistycznych” autora. Język religijny jest bowiem bardzo subtelny. Nie może być w nim wieloznaczności, czy niedopowiedzeń. Opracowane przez Polaka teksty na trwałe wpisują Jego osobę w dzieje homiletyki na Madagaskarze.
Homiletyka jest wciąż „słabą” stroną teologii. Trudno jest dotrzeć dziś do człowieka, który „zasypany” jest słowami pochodzącymi z różnorakich mediów, bardzo często nieprzychylnych, czy wręcz wrogich Kościołowi i w ogóle religii. Uwaga ta nie wiąże się z plemieniem Betsimisaraka, ale w dobie globalizacji może już wkrótce jego dotyczyć. Ks. J. Niesyto wykazał wielką troskę, by umiejętnie i z szacunkiem „wejść” ze Słowem Bożym – i w ogóle ludzkim słowem – do ludności tubylczej. Wskazuje to na wielką wewnętrzną wrażliwość Ks. J. Niesyto i wyczucie potrzeby mówienia językiem słuchaczy, a nie narzucania im kategorii lingwistycznych, językowych, czy w ogóle filozoficznych, stanowiących o tożsamości ewangelizatora. Homilia nie może być popisem erudycyjnym (przestrzega przed tym obecny Papież Franciszek), lecz rzeczowym i krótkim komentarzem do Ewangelii. Co więcej, prace zrealizowane przez Ks. J. Niesyto wskazują na Jego umiejętność współpracy z innymi ludźmi (tu konkretnie z żeńskimi zgromadzeniami zakonnymi na Madagaskarze) w realizacji ważnych zadań, a takim na pewno jest zrozumiały dla słuchacza kerygmat – żywe przepowiadanie Jezusa Chrystusa, fascynujące słuchaczy i zachęcające ich do podjęcia nowego życia w duchu Ewangelii.
W tym punkcie „Oceny dorobku naukowego...” nie wyodrębniam osobnej listy publikacji. Zostały one wskazane w poszczególnych punktach prezentujących dany kierunek badawczy. Stwierdzić w tym miejscu trzeba dobitnie, iż dorobek naukowy Ks. J. Niesyto jest bogaty. O jego wartości nie mówią liczby, lecz jakość. Zresztą – jak już wyżej zaznaczyłem poszczególna książka Ks. dra J. Niesyto mogłaby być „podzielona” na szereg artykułów. Wówczas można byłoby się doliczyć kilkudziesięciu tekstów. Objętość wszystkich książek autorskich Habilitanta jest imponujące. Łącznie liczą one ponad 2 000 stron (!): w języku malgaskim – blisko 600 stron; w języku francuskim – około 500 stron; po polsku – ponad 1200 stron. To rzeczywiście – powtórzę – imponujący dorobek naukowy. Ks. J. Niesyto przekazał też do druku obszerny tekst Żyć dla innych pośród innych do „Biuletynu Misjologiczno-Religioznawczego” Kwartalnika Teologów Polskich „Collectanea Theologica”.
Ks. dr J. Niesyto przez cały okres pobytu na Madagaskarze prowadził pracę dydaktyczną jako asystent mistrza nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanejw Ambinanindranu. Wykładał tamże (w języku francuskim i malgaskim) następujące przedmioty: Wstęp do Nowego Testamentu, Historia Kościoła, Duchowość, Hagiografia. Zajęcia dydaktyczne Ks. J. Niesyto kontynuował w latach 1990-1996 jaki mistrz nowicjatu w Ambinanindranu. Prowadził wówczas, oprócz wskazanych wyżej przedmiotów, także zajęcia z zakresu: Historii Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, Konstytucji i Reguł Zakonnych, Teologii Moralnej. Po objęciu w 1997 r. kierownictwa prenowicjatu (okres preparatoryjny przed podjęciem życia zakonnego w nowicjacie) w Toamasina Ks. J. Niesyto wykładał tamże: Pismo Święte, Historię Kościoła i Historię Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej.
Po przyjeździe do Kanady nasz Habilitant prowadził w latach 1997-1998 konferencje dla Polonii z zakresu Historii Kościoła, Misjologii oraz Duchowości (Teologii Życia Wewnętrznego). Pracując w latach 2000-2005 w parafii francuskiej Ste. Marie du Sault w Sault Ste. Marie, Ontario organizował systematyczne wykłady popularnonaukowe z Historii Kościoła i Duchowości dla osób zainteresowanych. Prowadził też zajęcia z młodzieżą z Collège des Grands Lacs.
Działalność dydaktyczna Ks. J. Niesyto skierowana była do kandydatów do życia zakonnego. Zaadresowana była również do słuchaczy dorosłych, w ramach procesu, które dzisiejsza pedagogika nazwa „edukacją dorosłych”. Zakres tematyczny zajęć prowadzonych przez Ks. J. Niesyto był szeroki. Nie ulega wątpliwości, iż dydaktyka Ks. dra J. Niesyto, chociaż nie spektakularna, zajmuje w jego życiu naukowym istotne miejsce. Była to praca dydaktyka „na pierwszej linii frontu” zainteresowania teologią.
![A book cover: Scrolling corpses in the tribe Betsileo in Madagascar [pl]](/assets/img/books/normal/17.jpg)
Przedstawiona do oceny rozprawa habilitacyjna pt. Ekshumacja. Przewijanie zwłok w plemieniu Betsileo na Madagaskarze (Toruń 2013) ukazała się nakładem Oficyny Wydawniczej Kucharski – Toruń. Na stronie tytułowej widnieją nazwy miast: Toruń i Sudbury (w Kanadzie). Recenzję wydawniczą dzieła napisał wybitny znawca tanatologii (antropologii śmierci), wskazany już wyżej Ks. prof. dr hab. Jan Perszon. Książka liczy 452 strony. Jej strukturę stanowią: strona tytułowa, spis treści, wykaz skrótów, wprowadzenie, siedem rozdziałów, zakończenie, podsumowanie w języku francuskim (Conclusion) i angielskim (Summary), bibliografia i 13 aneksów.
W rozdziale I. – Historia Madagaskaru i plemienia Betsileo (s. 21-51) Autor przedstawił dzieje wyspy (m.in. powstanie tamże pierwszych państw; zjednoczenie plemion malgaskich; panowanie francuskie i okres niepodległości). Przedmiot analizy podjętej w rozdziale II. sygnalizuje jego tytuł – Ewangelizacja Betsileo (s. 53-111). Ks. J. Niesyto ukazał tu dzieje głoszenia Ewangelii na Madagaskarze, działalność misyjną na Płaskowyżu Centralnym; Działalność misyjną po 1896 r.
Rozdział III. omawia kwestie podane w jego tytule – Śmierć i życie pozagrobowe w wierzeniach Betsileo (s. 113-166). Autor opisał wyobrażenia eschatologiczne, nadto naświetlił pojęcia dotyczące eschatologii u Betsileo, koncepcję śmierci oraz sferę duchową i cielesną w jej kontekście. Rozdział IV. – Grobowiec jako „klucz” do kultury Betsileo (s. 167-187) podejmuje oryginalny i mało zbadany problem, nie tylko w polskiej literaturze przedmiotu, ale też w ogóle. Autor zaczął od zaprezentowania genezy grobowców. Następnie skoncentrował się na grobowcu w tradycji Betsileo. Omówił jego „architekturę” oraz stronę rytualno-ideową konstruowania tych „miejsc”. W rozdziale V. – Idea ekshumacji w kontekście społecznym (189-200) Autor omówił „odmiany” (lepszym słowem byłby „rodzaj”) ekshumacji. Skoncentrował się na ceremonii pogrzebowej i jej bogactwie, „przepychu”. Rozdział VI. to Rytuał przewijani zwłok (s. 201-227) Autor omówił tu jego genezę, przedstawił uczestników oraz przebieg. Zauważył nadto jego „ewolucję” oraz dokonał oceny tego fenomenu. Rozdział ostatni – VII. pt. Ryt „Anti-dmaba” w kontekście chrześcijańskim mówi (229-263) mówi o wierze Batsileo jako uczestnictwie w życiu Boga i Przodków. Wskazuje też na aktualizację wiary oraz miłość jako jej „realizację”. Zakończenie pracy prezentuje zasadnicze jej osiągnięcia. Całość studium zamyka bogata bibliografia.
Temat podjęty w dziele Ekshumacja. Przewijanie zwłok w plemieniu Betsileo na Madagaskarze jest oryginalny. O ile mi wiadomo, dotychczas w światowej literaturze przedmiotu nie powstała praca tak dokładnie i rzeczowo przedstawiająca ceremonię ekshumacji i przewijania zwłok. Dla człowieka kultury Zachodu i dla chrześcijanina obrzęd ten wydawać się może całkowicie niezrozumiały, na wskroś „dziwny”. Spotkanie się przez misjonarza z tymi obrzędami wywołać może u niego (jeżeli do tego spotkania nie był on przygotowany) tzw. „szok kulturowy”. W procesie przygotowania misjonarzy do poznania tak niezrozumiałych ceremonii jak te, opisywane przez Ks. J. Niesyto, należy zwrócić uwagę na ich genezę, rozwój, sens i przesłanie. W końcu odnieść trzeba je do doktryny chrześcijańskiej.
Rozprawa habilitacyjna powstała na podstawie metody etnograficznych badań terenowych. Po zebraniu materiału Autor wykorzystał w dalszym toku przygotowywania pracy metodą porównawczą. Przeprowadził krytyczną analizę danych faktograficznych, a także teologiczną interpretację wierzeń oraz rytuałów ekshumacji i przewijania zwłok. Odwoływał się w tym miejscu do literatury z zakresu eschatologii katolickiej i historii liturgii. Przebadane wierzenia zinterpretował w oparciu o metodę fenomenologiczną, która pozwoliła uchwycić istotę zjawiska i wszechstronnie wyjaśnić ich sens. Do książki dołączone zostały aneksy, które stanowią uzupełnienie i „ilustrację“ niektórych tez książki.
Śmierć w kulturze plemienia Betsileo – pisze Ks. J. Niesyto – jest wydarzeniem zrytualizowanym. Wiąże się z szeregiem symbolicznych czynności, formuł słownych, zabiegów i zachowań. Autor dokonał głębokiej analizy tychże rytualnych czynności. Na pewno nie odczytałby przesłania tych symboli, gdyby nie znal doskonale – z autopsji! – kultury badanego plenienia. Podjęcie tematu było ważne z racji na wyzwania inkulturacji, na którą już wyżej zwróciłem uwagę. Czytając dzieło Habilitanta można dostrzec zbieżne (chociaż nie tożsame) elementy w katolickiej wizji życia po śmierci z wizją tradycyjną, malgaską. Niektóre inwokacje, za zgodą odpowiednich władz kościelnych, można by wykorzystać w obrzędach pogrzebu katolickiego. Są jednakże i takie elementy ceremonii, które nie tylko są obce katolicyzmowi, ale jemu przeciwne (np. przywoływanie duchów i wchodzenie z nimi w kontakt). Opisane przez Ks. J. Niesyto rytuały funeralne czynią śmierć czymś normalnym. Nie może ona „paraliżować” tych, którzy żyją. Obrzędy służą pogodzeniu się z ze śmiercią i wyzwalają z lęku, który ona generuje.
„Ekshumacja – pisze Autor rozprawy – jest jedną z najważniejszych czynności pogrzebowych, praktykowanych w plemieniu Betsileo, i dlatego koniecznym jest ukazanie jej w aspektach: psychologicznym, socjalnym i religijnym” (s. 19). Cel ten został przez Habilitanta zrealizowany.
Opisane przez Ks. J. Niesyto obrzędy zmieniają się, co jest nieuniknione w procesie kulturowych przemian, społecznych, ekonomicznych, ale też i edukacyjnych. Istota obrzędów jest natomiast taka sama, co uchwycił po mistrzowsku Ks. J. Niesyto. Bogactwo symbolicznych czynności koresponduje z głęboką wiarą w kontynuacje życia po śmierci. Malgasze wierzą w prorocze sny (Notabene w sny wierzą chyba wszystkie ludy na świecie!). Wierzą też w przebywanie „duchów” zmarłych przy swoim ciele (to przekonanie spotkać można w ludowej pobożności funeralnej, również w krajach, kiedyś schrystianizowanych). Fakt wiary w sny oraz w obecność „duchów” przy ciele stanowi o trudnościach na drodze inkulturacji. W malgaskiej kulturze tradycyjnej obecne są też praktyki okultystyczne. Żyjący mogą wchodzić ze zmarłymi w relacje, co jest odrzucane przez Kościół jak praktyka duchowo niebezpieczna. „Obcowanie ze zmarłymi” to nie „świętych obcowanie”. Ks. J. Niesyto jest teologiem – realistą widzącym „blaski i cienie” inkulturacji.
W dialogu międzyreligijnym, czy w ogóle interkulturowym pierwszym zadaniem jest precyzyjne określeniu antropologii uznawanej przez strony owego dialogu. Betsileo postrzegają człowieka jako zjednoczenie duszy i ciała. Pierwszeństwo w tej koniunkcji ma dusza, chociaż jej pojęcie nie jest jasno sprecyzowane. W mowie potocznej wskazuje się na „ducha zmarłego”. Po śmierci człowieka nie spotyka sąd ostateczny, jak naucza chrześcijaństwo. Nie ma też wiary w piekło. Karą jest sytuacja, kiedy osoba postępująca w życiu w sposób naganny nie spocznie w rodzinnym grobowcu. Oznacza to jej wyłączenie ze wspólnoty Przodków. Pozbawiona jest wiec ona perspektywy życia wiecznego. Niebo pojmowane jest natomiast jako miejsce zamieszkałe przez Boga Zanahary i Przodków Razana. Jest ono bardzo wysoko. Tam następuje zjednoczenie ludzi z Bogiem Zanahary.
Sumując, stwierdzam, że rozprawa habilitacyjna Ks. J. Niesyto stanowi novum nie tylko w polskiej literaturze przedmiotu. Sytuuje się ona jako dzieło na wskroś oryginalne, mające charakter studium z zakresu misjologii, teologii fundamentalnej oraz etnologii. Książka Ks. J. Niesyto ma charakter pionierski. W literaturze z zakresu tanatologii temat obrzędu ekshumacji i przewijania zwłok nie został podjęty. Nawet jeśli pojawiły się przyczynki to nie przeprowadzono jednak oceny tego kultu z perspektywy chrześcijańskiej. Uwagę przyszłego czytelnika „przyciąga” niezwykle intrygująca okładka.
Analiza dorobku naukowego Ks. dra Józefa Niesyto oraz lektura rozprawy habilitacyjnej „wygenerowała” kilka tez (problemów, kwestii), które należałoby rozwinąć w czasie dyskusji w czasie kolokwium habilitacyjnego. Oto problemy, które stawiam Habilitantowi i proszę o ich rozwinięcie:
Z racji na kierowanie przeze mnie od blisko 20 lat „Biuletynem Polonijnym” w Kwartalniku Teologów Polskich „Collectanea Theologica” proszę Habilitanta o naświetlenie tematu „Polacy na Madagaskarze”.
Dorobek naukowo-badawczy oraz osiągnięcia dydaktyczne Ks. dra Józefa Niesyto jest cenny pod względem merytorycznym. Dorobek ten świadczy o bardzo rzetelnym przygotowaniu Habilitanta do prowadzenia samodzielnej pracy naukowej. Należy podkreślić niezwykłą aktywność Habilitanta jako naukowca, ale też jako duszpasterza, organizatora, popularyzatora wiedzy. Książka habilitacyjna posiada walor dojrzałej pracy naukowej. Habilitant potwierdził w niej zdobytą umiejętność posługiwanie się przyjętymi w nauce metodami. W książce Autor przestrzegał kryteria naukowego myślenia (źródłowość, logika, obiektywność). Opanował niełatwy warsztat pracy naukowej misjologa, teologa fundamentalnego, etnologa.
Rozprawa habilitacyjna oraz dorobek naukowy Ks. dra Józefa Niesyto odpowiada wymaganiom stawianym w przewodzie habilitacyjnym i może być podstawą uzyskania stopnia doktora habilitowanego. Wobec powyższego wnoszę o kontynuowanie przewodu habilitacyjnego Ks. dra Józefa Niesyto na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz nadanie Kandydatowi stopnia naukowego doktora habilitowanego nauk teologicznych.
Prof. zw. dr hab. Eugeniusz Sakowicz
Warszawa, 12 października 2013 r.